Naafversnelling uitgelegd: zo werkt het systeem

·

Je rijdt al jaren op je fiets, maar zodra je schakelt zit je eigenlijk te gokken. Hoe haalt die naaf precies een andere versnelling uit zichzelf? Dat is minder magie dan het lijkt, maar de techniek zit wel knap in elkaar.

Wat is een naafversnelling eigenlijk

Een naafversnelling is een schakelsysteem dat volledig in de achteras van je fiets zit. Je ziet van buiten alleen een dikke naaf, maar daarbinnen zitten tandwielen, ringen en koppelstukken die samenwerken om je traptempo om te zetten naar een andere rijsnelheid.

Het grote verschil met een derailleur is dat alles beschermd zit in een gesloten behuizing. Vuil, regen en zand komen er niet bij. Dat maakt een naafversnelling geschikt voor dagelijks gebruik, zeker als je door weer en wind naar je werk fietst.

Je kunt ook schakelen terwijl je stilstaat, bijvoorbeeld voor een stoplicht. Bij een derailleur moet de ketting blijven lopen om te schakelen, bij een naafversnelling hoeft dat niet.

De binnenkant: tandwielen en ringen

Binnenin de naaf werkt een systeem van meerdere tandwielen die om elkaar heen draaien. De kern van dat systeem heet een planetaire tandwielkast: een centrale zon, meerdere planeetwielen die daaromheen draaien, en een buitenste ring die alles omsluit.

Afhankelijk van welk onderdeel je vastzet en welk onderdeel je laat draaien, verandert de overbrengingsverhouding. Zet je de buitenring vast, dan draaien de planeetwielen sneller om de zon. Laat je de zon los, dan verandert de uitkomst weer. Elke combinatie geeft een andere versnelling.

Een naaf met drie versnellingen heeft één stel planeetwielen. Een naaf met acht of meer versnellingen combineert meerdere van zulke stellen achter elkaar. Dat maakt de naaf groter en zwaarder, maar ook veelzijdiger.

Zo werkt schakelen in de praktijk

Als je aan de schakelaar op je stuur draait, trekt of geeft een kabel die verbonden is met de naaf. Die kabel beweegt een schakelpen of een kleine ring binnenin de naaf. Daarmee koppel je een ander tandwiel aan de aandrijving.

De kracht die je op de pedalen zet, gaat via de ketting naar het tandwiel op de naaf. Binnenin de naaf wordt die kracht doorgegeven via de planeetwielen naar de naafschaal, de buitenste behuizing die aan je achterwiel vastzit. De naafschaal draait, het wiel draait mee.

Bij goedkopere naven zit een verende klik in het systeem, een vrijloop. Die laat je wiel doordraaien als je stopt met trappen. Bij duurdere naven kun je ook achteruittrappen om te remmen, de zogenoemde terugtraprem. Dat is een apart mechanisme dat ook in de naaf zit.

Onderhoud: wat je zelf kunt doen

Een naafversnelling vraagt weinig onderhoud, maar helemaal niets doen is ook niet goed. Dit zijn de punten waar je zelf op kunt letten:

  • Controleer de kabelspanning regelmatig. Een slappe kabel geeft vertraagd of onvolledig schakelen.
  • Kijk of de naaf goed in de dropouts zit. Een scheve naaf geeft schakelproblemen.
  • Smeer de kabel en het kabelhuis één keer per jaar met een dunne olie.
  • Controleer de kabelaansluiting op de naaf op roestvorming, zeker na een natte winter.
  • Houd de buitenkant van de naaf schoon. Vuil dat in de afdichting trekt, werkt op den duur naar binnen.

Wat je beter niet zelf doet: de naaf openmaken en de binnenkant inspecteren. Dat klinkt verleidelijk, maar binnenin zitten tientallen kleine onderdelen, veren en kogeltjes die in een vaste volgorde zitten. Als je één ding verkeerd terugplaatst, schakel je niet meer of gaat de naaf kapot. Laat dat aan een monteur over.

De olie in de naaf vervangt een monteur om de paar jaar, afhankelijk van gebruik. Je merkt dat het tijd is als de naaf zwaarder aanvoelt of als je hoort dat het binnenwerk droog loopt.

Wanneer is een naafversnelling de betere keuze

Niet elke fiets is gebaat bij een naafversnelling. Het systeem werkt het best in bepaalde situaties, en het is goed om te weten wanneer dat is.

Een naafversnelling past goed bij:

  • Dagelijks woon-werkverkeer in een stad of dorp
  • Fietsers die weinig tijd willen besteden aan onderhoud
  • Mensen die bij rood licht al willen terugschakelen voor het optrekken
  • Fietsen die regelmatig in de regen of in een fietsenstalling staan

Een derailleur is beter als je veel hoogteverschil rijdt en een breed scala aan versnellingen nodig hebt. Derailleurs zijn lichter en geven meer versnellingsstappen voor minder gewicht. Op een racefiets of een zware mountainbike zie je dan ook geen naafversnellingen.

Het gewicht is een punt van aandacht. Een naafversnelling met zeven of acht versnellingen weegt al snel tussen de 700 gram en een kilogram. Een derailleursysteem met hetzelfde aantal versnellingen is lichter, maar heeft meer losse onderdelen die beschadigd kunnen raken.

Voor een elektrische fiets is de naafversnelling populair, omdat het systeem goed samenwerkt met een middenmotor. De krachten die een elektrische fiets op de aandrijflijn zet, zijn groter dan bij een gewone fiets. Een gesloten naaf houdt dat beter bij dan een open derailleur.

Veelgestelde vragen over naafversnellingen

Hoeveel versnellingen heeft een naafversnelling?

Dat verschilt sterk per model en merk. De meest verkochte naven hebben drie, zeven of acht versnellingen. Er bestaan ook naven met vijf, elf of zelfs veertien versnellingen, maar die zie je minder vaak. Drie versnellingen is voldoende voor een vlak gebied. Zeven of acht versnellingen geeft meer speelruimte op licht heuvelachtig terrein.

Kan ik een naafversnelling zelf afstellen?

De kabelspanning kun je zelf afstellen. Op de naaf zit een stelmoer of een instelring waarmee je de spanning vergroot of verkleint. De meeste naven hebben een markering die aangeeft wanneer de afstelling goed staat. Kijk in de handleiding van je fiets of naaf voor de exacte methode. Klopt de afstelling niet, dan schakel je te vroeg of te laat, en dat voelt meteen.

Hoe lang gaat een naafversnelling mee?

Bij normaal gebruik en regelmatig onderhoud gaat een naafversnelling tien tot vijftien jaar mee, soms langer. De levensduur hangt af van hoe vaak je fietst, of je de kabel op tijd vervangt en of de naaf op tijd gesmeerd wordt. Een naaf die droog loopt, slijt snel. Een naaf die goed onderhouden is, gaat een generatie mee.

Meer om te lezen